პირველი სტამბა საქართველოში

საქართველოში პირველად წიგნი 1709 წელს დაიბეჭდა, მაშინ, როცა მსოფლიოში პირველი სტამბა თითქმის სამი საუკუნის წინ შექმნა იოჰანეს გუტენბერგმა გერმანიაში (1440 წ.). მე-18 საუკუნისთვის კი სასტამბო საქმე ევროპაში უკვე საკმაოდ მაღალ დონეზე იყო განვითარებული.

ქართლის მეფე, ვახტანგ VI კარგად აცნობიერებდა საქართველოში ბეჭდური სიტყვის განვითარების მნიშვნელობას. ქართულ წიგნს პოლიტიკური დაქსაქსულობისა და სპარსეთ-თურქეთის გარემოცვის პირობებში, დიდი გამაერთიანებელი მისია ეკისრებოდა. მიუხედავად დიდი ხარჯისა („ათი ათას მანეთზედ მეტი“ დამჯდარა), მან 1709 წლებისათვის სტამბა თბილისშიც მოაწყო, სადაც თავისი არსებობის პერიოდში დაიბეჭდა 20-მდე  დასახელების ქართული წიგნი.ამის შემდეგად, წლების განმავლობაში, ვახტანგის შრიფტის მიხედვით იქნმნებოდა მხედრული შრიფტის ნახაზები.

დღეს თბილისში, ერეკლე მეორეს მოედანზე, იქ, სადაც ოდესღაც პირველი სტამბა იყო გამართული, დგას ვახტანგის მემორიალი.

ქართული სტამბის დაარსებაში დიდი ღვაწლი მიუძღვის რუმინეთის მეტროპოლიტ ანთიმოზ ივერიელს (ანთიმოზ ქართველი). რომელმაც რუმინეთში ხელი შეუწყო სასტამბო საქმის განვითარებას, დააარსა სტამბები და ვლახეთი გადააქცია მართლმადიდებლობის ცენტრად, რომელიც მთელ ქრისტიანულ აღმოსავლეთს წიგნებით კვებავდა. 

ვახტანგ VI-ს თხოვნით, ანთიმოზმა გამოგზავნა საქართველოში თავისი ყველაზე დახელოვნებული და იმ დროისათვის უკვე სახელგანთქმული მესტამბე მიხაილ იშტვანოვიჩი („უნგროვლახელი“). მისი ჩამოსვლის დღიდან ქართული ხელნაწერი წიგნის მრავალსაუკუნიანი კულტურა ახალ გზას დაადგა.

ვახტანგმა მიხეილის დახმარებით გააკეთა ასომთავრული, ნუსხური და მხედრული შრიფტები. უნგროვლახეთიდან ჩამოატანინა სასტამბო მოწყობილობები, იარაღების ნაწილი კი მიხეილმა საკუთარი ხელით ააწყო.

ვახტანგ მეექვსეს შრიფტის დიზაინის შესაქმნელად ჰყავდა შედგენილი კომისია, მხოლოდ მას შეეძლო ამ კომისიის დახმარებით აერჩია ყველაზე კარგი ხელნაწერები და მათ მიხედვით შეექმნათ ანბანის ნახაზები, დაემზადებინათ პუნსონები და ლიტერები. მეცხრამეტე საუკუნის მეორე ნახევრამდე ვახტანგის შრიფტის მიხედვით იქმნებოდა მხედრული შრიფტების ნახაზები. 

სტამბის მხედრული შრიფტის მახასიათებლები იყო: 

• ასოების სიმრგვალე, 

• ოდნავ მარჯვნივ გადახრილი ასწვრივი ხაზი,

• ასოების შუატანი შესამჩნევად ნაკლებია ზედა და ქვედა ტანზე,

• ასოები ერთი სისქის ხაზითაა გამოყვანილი, არაა კონტრასტი.

საგამომცემლო გეგმა წინასწარ იყო შემუშავებული. პირველად დაიბეჭდა სახარება - 1709 წელს. აწყობილია დიდ ზომაზე (25x17სმ) და გამოყენებულია ნუსხური (კეგ.16) და ასომთავრული (კეგ. 14). დაბეჭდილია ერთ ფერში (შავი), ვინაიდან ასოები ხელნაწერებიდან მზადდებოდა, შრიფტის ხაზი (Baseline) არაა დაზუსტებული, რაც ასოების ლივლივს იწვევს. 

1710 წლიდან შრიფტების სხვადასხვა ზომები გამრავლდა, ბეჭდვის პროცესი გაუმჯობესდა. ბეჭდვის ტექნიკას დაემატა სხვა ფერები.

სტამბას ჰქონდა რამდენიმე ფორმის შრიფტი: ქართული ხუცური (ასომთავრული, ნუსხური), მხედრული, ბერძნული და ლათინური. წიგნებში ჩართულია გრავიურები. ტექნიკური შესრულების ყოველი მხარე - კარგი ქაღალდი, ჩინებული აკინძვა და შეკაზმვა მაღალ დონეზე იყო გამართული.

1712 წელს დაბეჭდილ „ვეფხისტყაოსანში“ თავში გამოსახულია ვახტანგ მეფე. ტექსტში უკვე გამოყენებულია წითელი მელანი. ბოლო ტაეპის შემდეგ კი დამატებულია 2 ტაეპი გამომცემლისგან:

„აწ დაიბეჭდა სტამბაში, პირველ ნაწერი ხელისა, 

უგბილთა ფრიად სასწავლო, გონიერთ გულთა თმენისა, 

მეფის ვახტანგის ბრძანებით და სიბრძნით კეთილ მქმქნელისა, 

ნაღვაწი მისის მლოცველის, მესტამბე მიქაელისა.

დაესრულა ესე წიგნი, ქორონიკონს უნსა სმულსა;

ყველაკასა უხაროდა, რიტორსა და ხმა უსულსა, 

საღმრთოა და საეროცა, ვისაცა აქცს სმენა გულსა, 

უსწავლელსა სიბრძნეს მისცემს, გონიერსა გულს უსრულსა.“

უნგროვლახელმა ოსტატმა ქართველებს შეასწავლა სასტამბო საქმე: ქართული ასოების ხაზვა, ყალიბების ამოჭრა, ასოების ჩამოსხმა, ამოწყობა, ბეჭდვა, შავი საბეჭდი წამლის კეთება, რკინა-ხის დაზგების მომზადებაც კი. თუმცა ეს მიხაილისთვის ორმაგად რთული საქმე გამოდგა, მან ქართული ენა არ იცოდა და ამავე დროს, უწევდა სასტამბო საქმეში გამოუცდელი ქართველების გაწვრთნა: 

"რომელნი ჩემი მოწაფენი იყვნენ, ეგრეთვე გამოუცდელნი საქმისა ამის ჩემისა, ვითარცა მე ვიყავი ქართლისა უნახავი, ეგრეთვე ჩვენი მოწაფენი სტამბისა".

სამწუხაროდ, ქართველმა მბეჭდავებმა კარგად ვერ აითვისეს უნგროვლახელის ოსტატობა, საშრიფტო საქმე 1712 წლიდან დაბლა ეშვება და ბოლოს 1717 წლამდე სრულიად წყდება. ამ პერიოდში ვახტანგი სპარსეთში იმყოფებოდა, ბევრი შრიფტი დაზიანდა და ახლები დაბალი ხარისხის დამზადდა. 

ᲐᲙᲐᲙᲘ ᲨᲐᲜᲘᲫᲘᲡ ᲐᲦᲓᲒᲔᲜᲘᲚᲘ „ᲕᲔᲤᲮᲘᲡᲢᲧᲐᲝᲡᲐᲜᲘ"

ვახტანგის სტამბის შრიფტის აღდგენაზე მუშაობდა აკაკი შანიძე. 1933წ. ფოტოგრაფს გადააღებინა ძველი გამომოშვების წიგნი და შემდგომში ლადგო გრიგოლიას შეასწორებინა ძველი ასოები, აღადგინა შრიფტის სახე და ჩამოასხმევინა აღდგენილი შრიფტი, რომლითაც შემდგომში დაიბეჭდა ვეფხისტყაოსანი („ვეფხისტყაოსნის“ ვახტანგისეული გამოცემა 1712 წლისა, აღდგენილი აკ. შანიძის მიერ, 1937წ.). შემდეგში კი ეს შრიფტი, სამწუხაროდ, პოლიგრაფიის წინდაუხედავ მუშაკებს გაუფუჭებიათ. 

ᲕᲐᲮᲢᲐᲜᲒᲘᲡ ᲡᲢᲐᲛᲑᲘᲡ ᲐᲦᲓᲒᲔᲜᲘᲚᲘ ᲨᲠᲘᲤᲢᲘ

BPG Mikheil Stefane

BPG შრიფტებს შორის მოგვეპოვება ვახტანგის სტამბის აღდგენილი შრიფტი BPG Mikheil Stefane, რომლის ავტორია ბესარიონ გუგუშვილი. 

„ „BPG Mikheil Stefane“ ფონტი გათანამედროვებული საკომპიუტერო ფონტი-რეპლიკაა მიხეილ სტეფანეს ძე იშტვანოვიჩის შრიფტისა. ფონტში ჩართულია აგრეთვე ზოგი ორნამენტი ორიგინალიდან.“ - ბ. გუგუშვილი.

შრიფტში მთავრულის პოზიციებში არსებობს ასოთა უფრო დაახლოებული ვარიანტები: შ,წ,ზ და დ-ა ლიგატურა. ასევე ჩართულია ზოგი ორნამენტი  ორიგინალი გამოცემიდან.

შენიშვნა: ამ შრიფტის გამოყენება შეიძლება მხოლოდ არაკომერციული მიზნით. კომერციულად გამოსაყენებლად მიმართეთ ავტორს. 

სტატიის ავტორი:

   მარიამ ჩაჩანიძე

ვიზუალური მასალის წყარო: 

საქართველოს ეროვნული არქივი;

საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა.

 Facebook     Instagram